Ένας πίνακας του 18ου αιώνα που είχε χαθεί για περισσότερες από οκτώ δεκαετίες μετά τη λεηλασία της συλλογής ενός Ολλανδοεβραίου εμπόρου τέχνης από τους Ναζί πρόκειται να επιστραφεί στη νόμιμη κληρονόμο του. Η ομοσπονδιακή Δικαιοσύνη της Αργεντινής διέταξε στις 4 Σεπτεμβρίου 2026 την επιστροφή του έργου “Retrato de una dama” στη Marei von Saher, νύφη και μοναδική κληρονόμο του Jacques Goudstikker.

Η επανεμφάνιση του πίνακα είχε έναν ασυνήθιστο τρόπο. Το έργο εντοπίστηκε το 2025 όχι σε κάποια συλλογή ή δημοπρασία, αλλά σε μια φωτογραφία αγγελίας ακινήτου στη Μαρ ντελ Πλάτα. Κρεμόταν στον τοίχο του σαλονιού ενός σπιτιού που ανήκε στην Patricia Kadgien, κόρη του Friedrich Kadgien, πρώην αξιωματούχου του ναζιστικού καθεστώτος.

Ακολούθησε δικαστική έρευνα, η ανάκτηση και η εξέταση του πίνακα και, τελικά, η απόφαση για την επιστροφή του. Το έργο βρίσκεται προς το παρόν υπό τη φύλαξη του Ανώτατου Δικαστηρίου της Αργεντινής στο Μπουένος Άιρες, ενώ απομένει να καθοριστεί ο πρακτικός τρόπος παράδοσής του στη von Saher.

Μια αγγελία σπιτιού αποκάλυψε τον χαμένο πίνακα

Η ανακάλυψη ήταν αποτέλεσμα μιας δημοσιογραφικής έρευνας που είχε ήδη στραφεί στην οικογένεια Kadgien. Τον Απρίλιο του 2025, ο Ολλανδός δημοσιογράφος Peter Schouten ταξίδεψε στη Μαρ ντελ Πλάτα αναζητώντας στοιχεία για τις κόρες του Friedrich Kadgien. Όταν έφτασε σε μία από τις διευθύνσεις, παρατήρησε ότι το σπίτι ήταν προς πώληση.

Στην ιστοσελίδα του μεσιτικού γραφείου υπήρχαν φωτογραφίες από το εσωτερικό του ακινήτου. Σε μία από αυτές φαινόταν, κρεμασμένος στο σαλόνι, ένας πίνακας που ταίριαζε με ένα από τα έργα της συλλογής Goudstikker τα οποία αναζητούνταν εδώ και δεκαετίες. Η ολλανδική εφημερίδα Algemeen Dagblad δημοσίευσε την έρευνα στις 25 Αυγούστου 2025 και η υπόθεση πέρασε γρήγορα στις αργεντίνικες αρχές.

Όταν πραγματοποιήθηκε έρευνα στο σπίτι, ο πίνακας δεν βρισκόταν πλέον στο σημείο όπου εμφανιζόταν στις φωτογραφίες. Έπειτα από σειρά ερευνών και δικαστικών ενεργειών, το έργο παραδόθηκε τελικά στις ομοσπονδιακές αρχές στις αρχές Σεπτεμβρίου 2025 και τέθηκε υπό δικαστική προστασία.

Η συλλογή του Jacques Goudstikker

Ο Jacques Goudstikker ήταν ένας ιδιαίτερα σημαντικός έμπορος τέχνης στο Άμστερνταμ πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ολλανδία, έφυγε από τη χώρα με τη σύζυγό του Désirée και τον γιο τους Eduard στις 14 Μαΐου 1940. Δύο ημέρες αργότερα πέθανε σε δυστύχημα πάνω στο πλοίο με το οποίο προσπαθούσε να διαφύγει.

Πίσω στην Ολλανδία έμεινε η επιχείρησή του και ένα απόθεμα τουλάχιστον 1.113 καταγεγραμμένων έργων τέχνης. Το περίφημο μικρό σημειωματάριο που είχε μαζί του κατά τη φυγή του περιείχε την καταγραφή αυτών των έργων και αργότερα έγινε σημαντικό εργαλείο για την έρευνα της προέλευσής τους.

Μέσα στους επόμενους μήνες, μεγάλο μέρος της επιχείρησης και της συλλογής πέρασε, μέσω συναλλαγών που πραγματοποιήθηκαν υπό τις συνθήκες της ναζιστικής κατοχής, στον Hermann Göring και στον Γερμανό τραπεζίτη και έμπορο τέχνης Alois Miedl. Η ολλανδική Επιτροπή Αποκατάστασης έχει κρίνει ότι η απώλεια της ιδιοκτησίας του Goudstikker ήταν ακούσια και άμεσα συνδεδεμένη με το ναζιστικό καθεστώς.

Η αναζήτηση των έργων δεν σταμάτησε με το τέλος του πολέμου. Το 2005 η ολλανδική Επιτροπή Αποκατάστασης συνέστησε να επιστραφούν 202 από τα 267 έργα που είχαν αποτελέσει αντικείμενο συγκεκριμένης διεκδίκησης και η ολλανδική κυβέρνηση προχώρησε στην επιστροφή τους στους κληρονόμους το 2006. Άλλα έργα της συλλογής συνέχισαν να εντοπίζονται και να αποτελούν αντικείμενο διεκδικήσεων τα επόμενα χρόνια.

Η σύνδεση με τον Friedrich Kadgien

Η μεταπολεμική πορεία του “Retrato de una dama” δεν έχει αποσαφηνιστεί σε κάθε της λεπτομέρεια. Η έρευνα, ωστόσο, οδήγησε στην οικογένεια του Friedrich Kadgien, ενός Γερμανού οικονομικού στελέχους που εργαζόταν στο ναζιστικό σύστημα υπό τον Hermann Göring και είχε εμπλακεί στη διαχείριση οικονομικών και περιουσιακών στοιχείων που αφαιρέθηκαν από κατεχόμενες χώρες.

Μετά τον πόλεμο ο Kadgien έφυγε από την Ευρώπη και κατέληξε στη Νότια Αμερική. Πέθανε στην Αργεντινή το 1978. Οι εισαγγελικές αρχές της Μαρ ντελ Πλάτα ανέφεραν ότι ο πίνακας βρισκόταν στην κατοχή της Patricia Kadgien και του συζύγου της Juan Carlos Cortegoso τουλάχιστον από το 1979 έως την παράδοσή του το 2025.

Οι ειδικοί άλλαξαν και την απόδοση του έργου

Η έρευνα στην Αργεντινή δεν περιορίστηκε στο ιδιοκτησιακό καθεστώς του πίνακα. Ειδικοί της Εθνικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών εξέτασαν την τεχνική, την κατάσταση διατήρησης, ιστορικές φωτογραφίες και αρχειακά στοιχεία για να επιβεβαιώσουν τόσο την αυθεντικότητά του όσο και την ταυτότητά του.

Για χρόνια το έργο καταγραφόταν ως δημιουργία του Ιταλού ζωγράφου Giuseppe Ghislandi. Η πραγματογνωμοσύνη που ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο του 2026 το απέδωσε, όμως, στον Giacomo Antonio Melchiorre Ceruti, γνωστό ως “Il Pitocchetto”, ο οποίος έζησε από το 1698 έως το 1767. Οι ειδικοί βρήκαν επίσης παλαιότερες αναφορές που έδειχναν ότι η απόδοση του έργου είχε αλλάξει αρκετές φορές στη διάρκεια του 20ού αιώνα.

Η τεχνική εξέταση επιβεβαίωσε τη σύνδεσή του με τη συλλογή Goudstikker. Οι ειδικοί εκτίμησαν την αξία του σε περίπου 250.000 ευρώ, σημειώνοντας παράλληλα ότι η κατάσταση διατήρησής του ήταν σταθερή, παρότι είχαν καταγραφεί φθορές και παλαιότερες επεμβάσεις.

Η δικαστική απόφαση ανοίγει τον δρόμο για την επιστροφή

Στις 4 Σεπτεμβρίου 2026, ο ομοσπονδιακός δικαστής Santiago Inchausti επικύρωσε συμφωνία ανάμεσα στην εισαγγελία και την υπεράσπιση της Patricia Kadgien και του Juan Carlos Cortegoso. Το ζευγάρι παραιτήθηκε ρητά και οριστικά από οποιαδήποτε αξίωση πάνω στον πίνακα και συμφώνησε να μην προσβάλει την επιστροφή του στη Marei von Saher.

Παράλληλα, η ποινική διαδικασία σε βάρος τους ανεστάλη υπό όρους για δύο χρόνια. Ο καθένας συμφώνησε να καταβάλει 2,4 εκατομμύρια πέσος στην ένωση υποστήριξης του παιδιατρικού και μαιευτικού νοσοκομείου της Μαρ ντελ Πλάτα, συνολικά 4,8 εκατομμύρια πέσος, και να τηρεί τους προβλεπόμενους όρους δικαστικής επιτήρησης.

Η δικαστική απόφαση θα διαβιβαστεί στο Ανώτατο Δικαστήριο της Αργεντινής, όπου φυλάσσεται σήμερα το έργο, ώστε να οργανωθεί η παράδοσή του. Έτσι, ένας πίνακας που εξαφανίστηκε μέσα στη ναζιστική λεηλασία της Ευρώπης πλησιάζει στην επιστροφή του στην οικογένεια του τελευταίου νόμιμου ιδιοκτήτη του.

Πριν φύγει από την Αργεντινή, μπορεί να εκτεθεί στο κοινό

Η ιστορία ενδέχεται να αποκτήσει ακόμη ένα κεφάλαιο πριν ολοκληρωθεί η επιστροφή. Οι εκπρόσωποι της Marei von Saher ενημέρωσαν τις αργεντίνικες αρχές ότι επιθυμεί ο πίνακας να μπορέσει να παραμείνει προσωρινά στη χώρα και να παρουσιαστεί στο κοινό.

Στόχος, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Αργεντινής, είναι η έκθεση του έργου να συμβάλει στην ενημέρωση για τη λεηλασία πολιτιστικών αγαθών από το ναζιστικό καθεστώς. Ένας πίνακας που έμεινε κρυμμένος επί δεκαετίες και εμφανίστηκε απροσδόκητα σε μια φωτογραφία ακινήτου μπορεί έτσι, πριν επιστρέψει στην κληρονόμο του, να γίνει μέρος της δημόσιας μνήμης της ιστορίας που τον κράτησε χαμένο για περισσότερα από 80 χρόνια.