Οδός Πιττάκη: Ο πρώτος Έλληνας έφορος αρχαιοτήτων πίσω από το όνομα του δρόμου στου Ψυρρή

Χωρίς σπουδές αρχαιολογίας, ο Κυριάκος Πιττάκης (1798-1863) διαδέχθηκε τον Βαυαρό Λουδοβίκο Ρος στην κορυφή της ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και πέρασε τη ζωή του ανάμεσα σε ανασκαφές, επιγραφές και αρχαία που προσπαθούσε να προφυλάξει από την κλοπή. Στις 4 Νοεμβρίου συμπληρώνονται 163 χρόνια από τον θάνατό του.

Το όνομά του το φέρει σήμερα ένα στενό στου Ψυρρή, ένα από τα πιο πολυφωτογραφημένα στενάκια της Αθήνας.

Ο δρόμος έγινε γνωστός το 2012 με 150 φωτιστικά

Έως το 2012 η Πιττάκη ήταν ένα εγκαταλελειμμένο στενό. Εκείνη τη χρονιά, με τη δράση “Συν-οικία”, οι ομάδες Imagine The City και Beforelight κρέμασαν εκεί περισσότερα από 150 φανάρια, απλίκες και παλιά φωτιστικά οροφής και οι ταξιδιωτικοί οδηγοί παρουσίαζαν τον δρόμο ως σημείο ελπίδας μέσα στην κρίση.

Το 2018 οι ίδιες ομάδες κατέβασαν τα φωτιστικά, γράφοντας στην ανακοίνωσή τους ότι η παρέμβαση είχε εξυπηρετήσει τον σκοπό της. Στη θέση τους ήρθαν πολύχρωμες ομπρέλες και αργότερα θεματικά στολίδια, που αλλάζουν τουλάχιστον τρεις φορές τον χρόνο, με κέντρο το καφέ Little Kook στη γωνία με την Καραϊσκάκη.

Στα 16 του αντέγραφε κρυφά επιγραφές στην οθωμανική Αθήνα

Ο Πιττάκης γεννήθηκε το 1798 στην Αθήνα. Ο καθηγητής Άγγελος Χανιώτης, σε κείμενό του στη LiFO, τοποθετεί τη γέννησή του στου Ψυρρή, ενώ το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αναφέρει απλά την πόλη της Αθήνας. Στα 16 του μαθήτευσε κοντά στον Γάλλο υποπρόξενο Φωβέλ και, όπως γράφει ο Χανιώτης, αντέγραφε κρυφά από τους Τούρκους αρχαίες επιγραφές σε όποιο χαρτί είχε πρόχειρο.

Παραδίδεται ότι μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, ενώ στην Επανάσταση του 1821 πήρε μέρος στην πολιορκία της Ακρόπολης. Τότε εντόπισε στη βόρεια πλαγιά, με οδηγό τα κείμενα αρχαίων συγγραφέων, την αρχαία πηγή Κλεψύδρα, που χρειαζόταν για το νερό του φρουρίου. Ο Χανιώτης δίνει ως χρονολογία το 1822, άλλες αναφορές το 1821, και την ανακάλυψη διεκδίκησαν και άλλοι. Από το 1824 έως το 1828 σπούδασε στην Ιόνιο Ακαδημία της Κέρκυρας, με αντικείμενο την ιατρική.

Η ιστορία με το μολύβι είναι μάλλον θρύλος

Η πιο γνωστή ιστορία που συνδέεται με το όνομά του έρχεται από την ίδια πολιορκία. Οι Οθωμανοί που ήταν κλεισμένοι στην Ακρόπολη έβγαζαν τον μόλυβδο από τους συνδέσμους των αρχαίων κτιρίων για να φτιάξουν βόλια και, για να σταματήσει η καταστροφή, οι πολιορκητές τούς έστειλαν οι ίδιοι μολύβι. Ο Χανιώτης αποδίδει την πρωτοβουλία στον Πιττάκη, ενώ το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο την καταγράφει ως κάτι που λεγόταν για εκείνον.

Σύμφωνα με δοκίμιο στο Hudson Review, η ιστορία εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1859, σχεδόν 40 χρόνια μετά, σε επιστολή του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη στον Ανδρέα Λασκαράτο, με επικεφαλής των Ελλήνων τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, που τότε δεν βρισκόταν ακόμη στην Αθήνα. Στον Πιττάκη την απέδωσε το 1863 ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, στον επικήδειο που εκφώνησε για εκείνον. Το άρθρο “Alchemy on the Acropolis” (The Historical Journal, 2016) την αντιμετωπίζει ως εθνικό μύθο.

Από άμισθος επιμελητής στην κορυφή της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας

Το 1832 διορίστηκε άμισθος επιμελητής των αρχαιοτήτων της Αθήνας και στη συνέχεια βοηθός έφορος Στερεάς Ελλάδας και έφορος του Κεντρικού Δημόσιου Μουσείου. Η χρονιά που έγινε Γενικός Έφορος διαφέρει ανά πηγή: το Ιστορικό Αρχείο Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεων γράφει 1836, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο 1848, ενώ άλλες αναφορές δίνουν το 1843.

Τον Ιανουάριο του 1837 συμμετείχε στην ίδρυση της Αρχαιολογικής Εταιρείας, που πρότεινε μαζί με τον έμπορο Κωνσταντίνο Μπέλλιο μετά από επίσκεψή τους στην Ακρόπολη. Ο Χανιώτης τη χαρακτηρίζει τον αρχαιότερο επιστημονικό οργανισμό της Ελλάδας. Η πρώτη συνέλευσή της έγινε την άνοιξη της ίδιας χρονιάς μέσα στον Παρθενώνα.

Σχεδόν μόνος του έβγαζε την Αρχαιολογική Εφημερίδα, με 4.158 επιγραφές

Από το 1837 έως το 1860 ο Πιττάκης ήταν σχεδόν ο μόνος υπεύθυνος για την Αρχαιολογική Εφημερίδα, που εκδίδεται ακόμη. Η πρώτη επιγραφή που δημοσίευσε, τον Οκτώβριο του 1837, ήταν το ψήφισμα του Χρεμωνίδη. Το 1860 δήλωσε ότι είχε δημοσιεύσει συνολικά 4.158 επιγραφές.

Ακρόπολη, Μυκήνες και Ηρώδειο: οι ανασκαφές και οι πίνακες

Το κύριο έργο του ήταν στην Ακρόπολη, όπου από το 1833 καθάριζε τον χώρο γύρω από τον Παρθενώνα. Το 1837-1840 ανακατασκεύασε τον σηκό του Ερεχθείου, το 1841-1844 αποκατέστησε τμήματα του Παρθενώνα μαζί με τον Ραγκαβή και το 1843-1844 επενέβη στον ναό της Αθηνάς Νίκης. Εκτός Ακρόπολης έσκαψε στις Μυκήνες το 1841 και στο Ηρώδειο από το 1848 έως το 1858.

Για να προστατεύσει θραύσματα ανάγλυφων και επιγραφών από τη λεηλασία, τα στερέωνε με γύψο σε ξύλινα πλαίσια, τους λεγόμενους πίνακες. Σώζεται φωτογραφία τους από τον Φίλιππο Μαργαρίτη, γύρω στο 1855. Οι πρώτες αθηναϊκές συλλογές που σχημάτισε έγιναν, σύμφωνα με το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, ο πυρήνας των συλλογών του ίδιου και του Επιγραφικού Μουσείου.

Η οικογένεια, η γαλλική διάκριση και ο μισθός των 400 δραχμών

Ο Πιττάκης παντρεύτηκε την Αικατερίνη Μακρή, αδελφή της Θηρεσίας, που θεωρείται η έμπνευση για το ποίημα “Maid of Athens” του Βύρωνα. Ο αδελφός του σκοτώθηκε στην Επανάσταση και τάφηκε στην Ακρόπολη. Το 1853 εξελέγη αντεπιστέλλον μέλος της γαλλικής Académie des Beaux-Arts, ενώ το 1859 ο μηνιαίος μισθός του ήταν 400 δραχμές.

Οι αναστηλώσεις του επικρίθηκαν, οι κατηγορίες δεν αποδείχθηκαν

Πολλές από τις αναστηλώσεις του ανατράπηκαν αργότερα και η μέθοδός του θεωρήθηκε ασυστηματική. Επί των ημερών του κατεδαφίστηκαν επίσης πολλές εκκλησίες, συχνά για να αποκαλυφθούν αρχαία που βρίσκονταν από κάτω.

Ο Γερμανός August Böckh τον κατηγόρησε ότι έσπαζε επιγραφές ή τις παρουσίαζε με ψευδή προέλευση για να πληρώνεται δύο φορές. Του αποδόθηκε επίσης ότι πλαστογράφησε χρονικό που στήριζε τη θεωρία του Φαλμεράυερ για την ερήμωση της Αττικής, κάτι που δεν έχει αποδειχθεί. Ο Βασίλειος Πετράκος θεωρεί ψευδείς τις κατηγορίες για τις επιγραφές και ο Νίκος Παπαζαρκάδας αποδίδει πολλές από τις επικρίσεις στη διαμάχη του Πιττάκη με τον Ρος.

Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο παραθέτει φράση του ίδιου για το έργο του:

Τον διαδέχθηκε ο Παναγιώτης Ευστρατιάδης. Τα πρακτικά συμποσίου στη μνήμη του κυκλοφόρησαν το 2021 από την Ελληνική Επιγραφική Εταιρεία.