Ο Νικηφόρος Λύτρας ζωγράφισε “Τα κάλαντα”, έναν από τους πιο γνωστούς πίνακες της νεοελληνικής τέχνης, και δίδαξε σχεδόν 40 χρόνια στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Η Εθνική Πινακοθήκη τον χαρακτηρίζει “πατέρα της νεοελληνικής ζωγραφικής” και ετοιμάζει την πρώτη ολοκληρωμένη αναδρομική έκθεση του έργου του.

Σε εκείνον αποδίδεται η εισαγωγή της ηθογραφίας, δηλαδή των σκηνών από την καθημερινή ζωή, στην ελληνική ζωγραφική.

Ο γιος του μαρμαρογλύπτη από τον Πύργο της Τήνου

Γεννήθηκε το 1832 στον Πύργο της Τήνου, χωριό με μακρά παράδοση στην επεξεργασία του μαρμάρου, και ήταν γιος λαϊκού μαρμαρογλύπτη. Ένας δάσκαλός του, όταν τον είδε παιδί να σχεδιάζει, του είπε ότι είχε γεννηθεί ζωγράφος χωρίς να έχει διδαχθεί ποτέ ζωγραφική.

Το 1850, στα 18 του, πήγε στην Αθήνα και γράφτηκε στο Σχολείο των Τεχνών, όπου σπούδασε ως το 1856 με δασκάλους τους Ludwig Thiersch, Raffaello Ceccoli και τους αδελφούς Φίλιππο και Γεώργιο Μαργαρίτη. Από το 1853 ως το 1855 βοήθησε τον Thiersch στην αγιογράφηση της Ρωσικής Εκκλησίας της Αθήνας. Το 1855, ενώ ήταν ακόμη φοιτητής, συμμετείχε με έργο του στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού.

Στο Μόναχο, στο εργαστήριο του Karl von Piloty

Το 1860 πήγε με κρατική υποτροφία στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου και μπήκε στο εργαστήριο του Karl von Piloty. Όταν ο Όθων εκθρονίστηκε το 1862, η υποτροφία διακόπηκε και τα έξοδα των σπουδών του ανέλαβε ο βαρώνος Σίμων Σίνας, πρέσβης της Ελλάδας στη Βιέννη.

Εκείνα τα χρόνια ζωγράφιζε κυρίως θέματα από την ελληνική μυθολογία και ιστορία. Από την περίοδο αυτή είναι η “Αντιγόνη μπροστά στον νεκρό Πολυνείκη” (1865), που ανήκει σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη. Ο Λύτρας θεωρείται ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της Σχολής του Μονάχου, στην οποία ανήκε και ο θαλασσογράφος Κωνσταντίνος Βολανάκης.

Καθηγητής στη Σχολή των Τεχνών ως το τέλος της ζωής του

Επέστρεψε στην Αθήνα το 1865 και το 1866 διορίστηκε καθηγητής ζωγραφικής στη Σχολή των Τεχνών, θέση που κράτησε ως τον θάνατό του. Σύμφωνα με την Εθνική Πινακοθήκη, συνέβαλε και στην αναδιοργάνωση του καλλιτεχνικού τμήματος της Σχολής.

Από το εργαστήριό του πέρασαν, μεταξύ άλλων, ο Γεώργιος Ιακωβίδης, ο Πολυχρόνης Λεμπέσης, ο Σπυρίδων Βικάτος και ο Γεώργιος Ροϊλός. Ο Ιακωβίδης τον διαδέχθηκε στην έδρα της ζωγραφικής.

Τα ταξίδια με τον Νικόλαο Γύζη

Στενός του φίλος ήταν ο Νικόλαος Γύζης, επίσης από την Τήνο, ο οποίος έμεινε στο Μόναχο και έγινε καθηγητής στην Ακαδημία του. Οι δύο ζωγράφοι ταξίδεψαν μαζί στη Μικρά Ασία το 1873, στο Μόναχο το 1874-1875 και στο Παρίσι το 1876.

Το 1879 ο Λύτρας ταξίδεψε και στην Αίγυπτο. Από αυτές τις διαδρομές προέκυψαν έργα με ανατολίτικα θέματα, όπως ο “Μικρός Άραψ”.

Η ηθογραφία και “Τα κάλαντα”

Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα στράφηκε στις σκηνές της καθημερινής ζωής και στα πορτρέτα. Σε κείμενό του έγραφε ότι ο ζωγράφος πρέπει να αφοσιώνεται στην ηθογραφία και σε θέματα που συγκινούν, ευχαριστούν και μορφώνουν τον λαό. Του αποδίδεται επίσης η φράση “Η αγάπη προς το ωραίον είναι η γέφυρα μεταξύ Θεού και ανθρώπου”.

“Τα κάλαντα” είναι ένας πίνακας 59 επί 90 εκατοστών που βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή. Δείχνει παιδιά να λένε τα κάλαντα στην αυλή ενός σπιτιού, μια νοικοκυρά με ένα μωρό στην αγκαλιά να τα ακούει και αγόρια να κρατούν ρόδια, το παραδοσιακό φιλοδώρημα. Οι περισσότερες πηγές τον χρονολογούν στο 1872, ενώ ορισμένες στο 1878.

Στην ίδια ενότητα του έργου του ανήκουν το “Μοιρολόι στα Ψαρά”, που ζωγραφίστηκε πριν από το 1888 και ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη, ο “Γαλατάς” (1895) και ο “Ναύτης που καπνίζει”.

Ο προσωπογράφος της αθηναϊκής κοινωνίας

Ο Λύτρας ήταν ο επίσημος προσωπογράφος της Αθήνας της εποχής του και ζωγράφισε πολλά μέλη της ανώτερης τάξης. Ανάμεσα στα πορτρέτα του είναι η “Βασίλισσα Αμαλία” (1865), η “Αυτοπροσωπογραφία” του (1867) και η “Προσωπογραφία κυρίας Σερπιέρη” (1869), ένας καμβάς ύψους 2,48 μέτρων στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης.

Στα τελευταία του χρόνια ζωγράφισε θέματα γύρω από τα γηρατειά, τη μοναξιά και τον θάνατο, όπως τα “Νεκρικά λουλούδια” (1901) και το “Θυμίαμα σε τάφο” (1902).

Μετάλλια στο Παρίσι και ο Χρυσός Σταυρός του Σωτήρος

Συμμετείχε στις Παγκόσμιες Εκθέσεις του Παρισιού το 1855, το 1867, το 1878, το 1889 και το 1900, και κέρδισε χάλκινο μετάλλιο στις δύο τελευταίες. Εξέθεσε επίσης στην Παγκόσμια Έκθεση της Βιέννης το 1873. Το 1903 τιμήθηκε με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος.

Η οικογένεια και τα τελευταία χρόνια

Το 1879 παντρεύτηκε την Ειρήνη Κυριακίδη, κόρη εμπόρου από τη Σμύρνη, και απέκτησαν έξι παιδιά. Ένας από τους γιους τους, ο Νικόλαος Λύτρας (1883-1927), έγινε κι αυτός ζωγράφος και μαθήτευσε κοντά στον πατέρα του.

Ο Νικηφόρος Λύτρας πέθανε στην Αθήνα στις 13 Ιουνίου 1904, μετά από σύντομη ασθένεια που πιθανολογείται ότι προκλήθηκε από τις χημικές ουσίες των χρωμάτων του. Ορισμένες πηγές δίνουν ως ημερομηνία θανάτου τις 14 Ιουνίου. Το 1933 η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών οργάνωσε έκθεση με 186 έργα του.

Η πρώτη ολοκληρωμένη αναδρομική στην Εθνική Πινακοθήκη

Η Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου ετοιμάζει την έκθεση “Νικηφόρος Λύτρας”, σε επιμέλεια της Μαρίας Κατσανάκη. Θα παρουσιάσει περισσότερους από 100 πίνακες, ορισμένους για πρώτη φορά, και περίπου 300 σχέδια, τα περισσότερα αδημοσίευτα. Ανάμεσα στα έργα που δανείζονται είναι δύο προσωπογραφίες από το Δημαρχείο της Σάμου. Η ημερομηνία έναρξης θα ανακοινωθεί από την Πινακοθήκη.